تفسیر آیه 5-1

آيه و ترجمه

بسم الله الرحمن الرحيم يا ايها المزمل(1) قم اليل إ لا قليلا(2) نصفه أ و انقص منه قليلا(3) أ و زد عليه و رتل القرءان ترتيلا(4) إ نا سنلقى عليك قولا ثقيلا(5)

ترجمه :

بنام خداوند بخشنده بخشايشگر
1 - اى جامه به خود پيچيده !
2 - شب را جز كمى ، به پا خيز!
3 - نيمى از شب را، يا كمى از آن كم كن .
4 - يـا بـر نـصـف آن بـيـفـزا، و قـرآن را بـا دقـت و تامل بخوان .
5 - چرا كه ما به زودى سختى سنگين را به تو القا خواهيم كرد.
تفسير:
اى جامه به خود پيچيده بپاخيز!
همانگونه كه از لحن آغاز اين سوره بر مى آيد دعوتى است آسمانى از پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم ) براى استقامت ، و آمادگى جهت پذيرش يك وظيفه بزرگ و سنگين ، كه بدون خودسازى قبلى انجام آن ممكن نيست ، مى فرمايد:
(اى جامه به خود پيچيده )! (يا ايها المزمل ).
(شب را جز كمى بپا خيز)! (قم الليل الا قليلا).
(نيمى از شب را يا كمى از آن كم كن ) (نصفه او انقص منه قليلا).
(يا بر نصف بيفزا) (او زد عليه ).
(و قـرآن را بـا تـامـل و دقـت و در نـهـايـت روشـنـى و فـصـاحـت تـلاوت كـن ) (و رتل القرآن ترتيلا).
جـالب ايـنـكـه مخاطب در اين آيات پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم ) است ولى نه به عـنـوان (يـا ايـهـا الرسـول ) و (يـا ايـهـا النـبـى ) بـلكـه بـه عـنـوان (يـا ايـهـا المـزمـل )، اشـاره بـه اينكه دوران (جامه به خود پيچيدن ) و در گوشه انزوا نشستن نيست ،
بلكه دوران قيام و خودسازى و آمادگى براى انجام رسالتى عظيم است .
و انتخاب شب براى اين كار به خاطر اين است كه اولا چشم و گوش دشمنان در خواب است ، و ثـانـيـا كـارهـاى زنـدگـى تـعـطـيـل مـى بـاشـد و بـه هـمـيـن دليل انسان آمادگى بيشترى براى انديشه و تفكر و تربيت نفس دارد.
هـمـچـنـين انتخاب قرآن به عنوان متن اصلى اين برنامه به خاطر آن است كه تمام درسهاى لازم را در ايـن زمـيـنـه در بـر دارد، و بـهـتـريـن وسـيـله تـقـويت ايمان و استقامت و تقوى و پرورش نفوس است .
تـعـبـير به (ترتيل ) كه در اصل به معنى تنظيم و ترتيب موزون است ، در اينجا به مـعـنـى خـواندن آيات قرآن با تانى و نظم لازم ، و اداء صحيح حروف ، و تبيين كلمات ، و دقت و تامل در مفاهيم آيات ، و انديشه در نتايج آن است .
بـديـهـى اسـت چـنـين قرآن خواندنى مى تواند به سرعت به انسان رشد و نمو معنوى ، و شـهـامـت اخـلاقى ، و تقوا و پرهيزگارى ببخشد، و اگر بعضى از مفسران آن را به معنى نـمـاز خـوانـدن تـفسير كرده اند به خاطر آن است كه يكى از بخشهاى مهم نماز (تلاوت قرآن ) است .
تـعـبـيـر بـه (قـيـام ) در جـمـله (قـم الليـل ) بـه مـعـنـى بـرخـاسـتـن در مقابل خوابيدن است ، نه فقط روى پا ايستادن است .
و امـا تـعـبـيـرات مـخـتلفى كه درباره مقدار (شب زنده دارى ) در اين آيات آمده ، در حقيقت براى بيان (تخيير) است ، و پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم ) را مخير مى كند كه نـيـمـى از شـب ، يـا چـيـزى كمتر، يا چيزى بيشتر را بيدار بماند، و تلاوت قرآن كند، در مرحله اول (تمام شب ) را جز مقدار كمى ذكر مى كند، و بعد تخفيف داده و آن را به نيمى از شب مى رساند و سپس ‍ كمتر از نيم .
بـعـضـى گـفـته اند منظور تخيير در ميان دو سوم و نصف و يك سوم شب است ، به قرينه آيه اى كه در آخر همين سوره خواهد آمد كه مى فرمايد:
ان ربك يعلم انك تقوم ادنى من ثلثى الليل و نصفه و ثلثه .
ضمنا از همين آيه آخر سوره به خوبى استفاده مى شود كه پيامبر (صلى الله عليه و آله و سـلم ) در ايـن قـيـام شـبـانـه ، تـنـها نبود، بلكه گروهى از مؤ منان نيز در اين برنامه خـودسـازى و تـربـيـتـى و آمـادگى ، همگام و همراه پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم ) بودند، و او را به عنوان اسوه و الگوئى در اين راه پذيرفته بودند.
بـعـضـى از مـفـسـران گـفـتـه انـد كـه مـنـظـور از جـمـله قـم الليـل الا قـليـلا ايـن اسـت كه تمام شبها را جز بعضى از شبها بپاخيز، و به اين ترتيب استثناء در اجزاء شب نيست ، بلكه در افراد شبها است ، ولى اين تفسير با توجه به مفرد بودن ليل و تعبير به نصف و كمتر از آن ، درست به نظر نمى رسد.
سـپـس (هدف نهائى ) اين دستور سخت و مهم را چنين بيان مى كند: (ما به زودى سخنى سنگين را به تو القا خواهيم كرد) (انا سنلقى عليك قولا ثقيلا)
گر چه مفسران در تفسير (قول ثقيل ) هر كدام بيانى دارند كه ناظر به يكى از ابعاد مساءله است ، ولى چنين به نظر مـى رسـد كـه سنگين بودن اين قول كه منظور از آن بدون شك قرآن مجيد است ، از جهات و ابعاد مختلف است .
سنگين از نظر محتوا، و مفهوم آيات !
سنگين از نظر تحمل آن بر قلوب و دلها، تا آنجا كه خود قرآن مى گويد: لو انزلنا هذا القـرآن عـلى جـبـل لرأ يـتـه خـاشـعـا مـتصدعا من خشية الله : (اگر اين قرآن را بر كوهها نازل مى كرديم آن را خاشع و از هم شكافته مى ديدى )! (حشر 21).
سنگين از نظر وعده ها، و وعيدها، و بيان مسؤ وليتها.
سنگين از نظر تبليغ ، و مشكلات راه دعوت .
سنگين در ترازوى عمل و در عرصه قيامت .
و بـالاخـره سـنـگـيـن از نـظـر بـرنـامـه ريـزى و اجـراى كامل آن .
آرى خواندن قرآن گر چه سهل و آسان و زيبا و دلنشين است ، ولى تحقق بخشيدن به مفاد آن بـه هـمـان نـسـبـت سـنـگين و مشكل مى باشد، مخصوصا در آغاز دعوت پيامبر (صلى الله عـليـه و آله و سـلم ) و قـيـام او در مـكـه كـه مـحـيـط را ابـرهـاى تـيـره و تـار جـهـل و بـت پـرسـتـى و خرافات فرا گرفته بود، و دشمنان متعصب و لجوج و بيرحم در بـرابر او دست به دست هم داده بودند، ولى پيغمبر اكرم (صلى الله عليه و آله و سلم ) و يـاران انـدكـش بـا اسـتـمـداد از تـربـيـت قرآن مجيد، و استعانت به نماز شب و استفاده از تـقـرب بـه ذات پـاك پـروردگـار تـوانستند بر تمام اين مشكلات فايق آيند، و بار اين (قول ثقيل ) را بر دوش كشند و به منزل مقصود برسانند!
نكته ها:

   1 - قيام شبانه براى تلاوت قرآن و نيايش
           گـفـتـيـم گـر چه مخاطب در اين آيات ، شخص پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم ) است ، ولى ذيـل سـوره نـشـان مـى دهد كه مؤ منان هم در اين برنامه با شخص پيامبر (صلى الله عـليـه و آله و سـلم ) همگام بودند، اكنون سخن در اين است كه آيا اين قيام و شب زنده دارى در اوائل دعوت پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم ) بر همگان واجب بوده است يا نه ؟
بعضى از مفسران معتقدند، اين امر واجب بوده ، بعدا آيه آخر سوره اين حكم را نسخ كرده ، و فاصله آن حدود يكسال بوده است .
حـتـى بـعـضى معتقدند كه اين حكم قبل از تشريع نمازهاى پنجگانه بوده ، و پس از آنكه نمازهاى پنجگانه تشريع شد، اين حكم نسخ گرديد.
ولى هـمـانـطـور كه مرحوم (طبرسى ) در (مجمع البيان ) نيز آورده ، در ظاهر آيات ايـن سـوره چـيـزى كه دليل بر نسخ باشد به چشم نمى خورد، و بهتر آن است كه گفته شـود، اين قيام و عبادت ، مستحب و سنت مؤ كد بوده ، و هرگز جنبه وجوب نداشته است ، جز در مورد شخص پيغمبر اكرم (صلى الله عليه و آله و سلم ) كه طبق بعضى از آيات ديگر قـرآن نـمـاز شب بر او واجب بوده است ، و مانعى ندارد كه اين مساءله براى پيامبر (صلى الله عـليـه و آله و سـلم ) واجـب بـاشـد، و بر مسلمين مستحب ، از اين گذشته آنچه در آيات فـوق آمـده مـنحصر به نماز شب نيست ، چرا كه نماز شب نيمى از شب ، يا دو ثلث از شب و يـا حـتـى يـك ثـلث از شـب را اشـغـال نـمـى كـنـد آنـچـه در آيـه مـطـرح اسـت قـيـام بـراى ترتيل قرآن است .
بـنـابـرايـن در اوائل كار اين حكم به صورت مستحب مؤ كدى بوده ، و بعد تخفيف داده شده اسـت ، و بـا تـوجـه بـه ايـنـكـه در آغـاز هـر كـار مـخـصـوصـا در اوائل يـك انـقـلاب بزرگ هميشه توان و نيروى بيشترى لازم است ، جاى تعجب نيست كه يك چـنـيـن دسـتـور فـوق العاده به پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم ) و مسلمانان داده شده باشد كه قسمت زيادى از شب را بيدار بمانند، و به محتواى اين برنامه جديد و تعليمات انقلابى آن آشنا گردند، و علاوه بر آگاهى ، خود را براى پياده كردن آن از نظر روحيه بسازند.
          2 - معنى ترتيل
           آنـچـه در آيـات فـوق روى آن تـكـيـه شـده مـسـاءله قـرائت قـرآن نـيـسـت ، بـلكـه مـسـاءله (ترتيل ) است .
در تـفـسـيـر (تـرتـيـل ) روايـاتـى از مـعـصـومـيـن (عـليـهـم السـلام ) نقل شده كه هر كدام به يكى از ابعاد وسيع آن اشاره مى كند.
در حـديـثـى از امـيـر مـؤ منان على (عليه السلام ) مى خوانيم كه : بينه بيانا و لا تهذه هذا الشعر، و لا تنثره نثر الرمل ، و لكن اقرع به القلوب القاسية ، و لا يكونن هم احدكم آخر السـورة : (تـرتـيـل ) يـعنى آن را به طور روشن بيان كن ، نه مانند اشعار، سريع و پـشـت سـر هـم بـخوان ، و نه مانند دانه هاى شن آن را پراكنده ساز، لكن چنان بخوان كه دلهاى سنگين را با آن بكوبى و بيدار كنى ، هرگز هدف شما اين نباشد كه حتما به آخر سوره برسيد (مهم آن است كه محتواى آيات را درك كنيد).
در حـديـث ديـگـرى از امـام صـادق (عـليـه السـلام ) در تـفـسـيـر (تـرتـيـل ) مـى خـوانـيـم اذا مـررت بـايـة فـيـهـا ذكـر الجـنـة فـاسـال الله الجنة ، و اذا مررت باية فيها ذكر النار فتعوذ بالله من النار: (وقتى از كـنـار آيـه اى مى گذرى كه در آن نامى از بهشت است توقف كن و از خدا بهشت را بطلب (و خود را براى آن بساز) و هنگامى كه از آيه اى مى گذرى كه در آن نام دوزخ است از آن به خدا پناه بر (و خويشتن را از آن دور دار).
و در روايـت ديـگـرى از هـمـان امـام (عـليـه السـلام ) آمـده كـه در تـفـسـيـر (تـرتـيـل ) فـرمـود: هـو ان تـتـمـكـث فـيـه و تـحـسـن بـه صـوتـك : (ترتيل آن است كه در آيات مكث كنى ، و با صداى خوب آن را بخوانى )،
و نـيـز در حـديـث ديـگـرى از هـمـان حـضرت چنين نقل شده : ان القرآن لا يقرأ هذرمة ، و لكن يـرتـل تـرتـيـلا، اذا مـررت بـايـة فـيـها ذكر النار وقفت عندها و تعوذت بالله من النار: (قرآن را سريع و تند نبايد خواند، بلكه
بـايـد با ترتيل خوانده شود، هر گاه از آيه اى مى گذرى كه در آن سخنى از دوزخ است مى ايستى ، و از آتش دوزخ به خدا پناه مى برى ).
و بـالاخـره در حـالات پـيـامـبـر (صـلى الله عـليـه و آله و سـلم ) نقل شده است كه آن حضرت آيات را از يكديگر جدا مى كرد، و صداى خود را مى كشيد.
ايـن روايـات و روايـات ديـگـرى كـه بـه هـمـيـن مـعـنـى در (اصـول كـافـى ) و (نـور الثـقـليـن ) و (در المنثور) و ساير كتب (حديث ) و (تـفـسـيـر) نـقـل شـده هـمـگى گواه بر اين حقيقت است كه نبايد آيات قرآن را به عنوان الفـاظى خالى از محتوا و پيام ، تلاوت كرد، بلكه بايد به تمام امورى كه تاءثير آن را در خـوانـنـده و شـنـونـده عميق مى سازد توجه داشت ، و فراموش نكرد كه اين پيام الهى است ، و هدف تحقق بخشيدن به محتواى آن است .
ولى متاءسفانه امروز بسيارى از مسلمانان از اين واقعيت فاصله گرفته ، و از قرآن تنها به الفاظى اكتفا نموده اند، و همشان فقط ختم سوره و ختم قرآن است بى آنكه بدانند اين آيات براى چه نازل شده ؟ و چه پيامى را ابلاغ مى كند؟ درست است كه الفاظ قرآن نيز مـحـتـرم ، و خـوانـدن آن داراى فـضـيـلت اسـت ، ولى نـبـايد فراموش كرد كه اين الفاظ و تلاوت مقدمه بيان محتوا است .
          3 - فضيلت نماز شب
           ايـن آيـات بـار ديـگـر اهميت شب زنده دارى ، و نماز شب ، و تلاوت قرآن را در آن هنگام كه غـافـلان در خـوابـنـد گـوشـزد مى كند، و چنانكه قبلا نيز اشاره كرده ايم عبادت در شب ، مخصوصا در سحرگاهان و نزديك طلوع فجر، اثر
فـوق العاده اى در صفاى روح ، و تهذيب نفوس ، و تربيت معنوى انسان ، و پاكى قلب و بـيـدارى دل و تـقـويـت ايـمـان و اراده ، و تـحـكـيـم پـايـه هـاى تـقـوا در دل و جـان انـسـان دارد كـه حـتى با يك مرتبه آزمايش انسان آثار آن را به روشنى در خود احساس مى كند.
و به همين دليل علاوه بر آيات قرآن در روايات اسلامى نيز تاءكيد فراوان روى آن شده است .
از جمله در حديثى از امام صادق (عليه السلام ) مى خوانيم : ان من روح الله تعالى ثلاثة التـهـجـد بـالليـل و افـطـار الصـائم ، و لقاء الاخوان : (سه چيز از عنايات مخصوص الهـى اسـت : عـبـادت شـبـانه (نماز شب ) و افطار دادن به روزه داران ، و ملاقات برادران مسلمان ).
و در حديث ديگرى از همان حضرت مى خوانيم كه در تفسير آيه ان الحسنات يذهبن السيئات (كـارهـاى نـيـك اثـر كـارهـاى بـد را از بـيـن مـى بـرد) فـرمـود: صـلاة الليل تذهب بذنوب النهار: (نماز شب گناهان روز را از بين مى برد).
در ذيـل آيـه 79 سـوره اسـراء نـيـز بـحـث مشروحى در اين زمينه داشتيم ، و ده روايت جالب درباره اهميت نماز شب در آنجا نقل كرديم .
 

فضیلت سوره مزمل...