تفسیر آیه ی 20

آيه و ترجمه

إ ن ربـك يـعـلم أ نـك تـقـوم أ دنى من ثلثى الليل و نصفه و ثلثه و طائفة من الذين معك و الله يـقـدر الليـل و النهار علم أ ن لن تحصوه فتاب عليكم فاقرؤ ا ما تيسر من القرءان عـلم أ ن سـيـكـون مـنـكـم مـرضـى و ءاخـرون يـضـربـون فـى الا رض يـبـتـغـون مـن فـضـل الله و ءاخـرون يـقـاتـلون فى سبيل الله فاقرؤ ا ما تيسر منه و أ قيموا الصلوة و ءاتـوا الزكوة و أ قرضوا الله قرضا حسنا و ما تقدموا لا نفسكم من خير تجدوه عند الله هو خيرا و أ عظم أ جرا و استغفروا الله إ ن الله غفور رحيم(20)

ترجمه :

20 - پـروردگـارت مى داند كه تو و گروهى از كسانى كه با تو هستند نزديك دو سوم از شـب يـا نصف يا ثلث آن را بپا مى خيزيد، و خداوند شب و روز را اندازه گيرى مى كند، او مـى دانـد كـه شـما نمى توانيد مقدار آن را (دقيقا) اندازه گيرى كنيد، لذا شما را بخشيد اكنون آن مقدار از قرآن كه براى شما ميسر است تلاوت كنيد، او مى داند به زودى گروهى از شـمـا بـيـمـار مـى شـونـد، و گـروهـى ديـگـر بـراى بـه دسـت آوردن فـضل الهى (و كسب روزى ) به سفر مى روند، و گروهى ديگرى در راه خدا جهاد مى كنند، پس آن مقدار كه براى شما ممكن است از آن تلاوت
كنيد، و نماز را بر پا داريد و زكات ادا كنيد، و به خدا قرض الحسنه دهيد (در راه او انفاق نـمـائيـد) و (بـدانـيـد) آنـچه را از كارهاى خير براى خود از پيش مى فرستيد نزد خدا به بهترين وجه و بزرگترين پاداش خواهيد يافت ، و از خدا آمرزش بطلبيد كه خداوند غفور و رحيم است .
تفسير
هر چه براى شما امكان دارد قرآن بخوانيد
ايـن آيـه كـه طـولانـى تـريـن آيـات ايـن سـوره اسـت مـشـتـمـل بـر مـسـائل بـسـيـارى اسـت كـه مـحـتـواى آيـات گـذشـتـه را تكميل مى كند.
در اينكه اين آيه ناسخ دستور آيات آغاز اين سوره است يا توضيح و تفسيرى براى آن ، و هـمـچـنين در اينكه آيا اين آيه در مكه نازل شده يا در مدينه ؟ در ميان مفسران سخت گفتگو است .
پاسخ اين سؤ الها بعد از تفسير آيه روشن خواهد شد.
نـخست مى فرمايد: (پروردگارت مى داند كه تو و گروهى از كسانى كه با تو هستند نـزديـك دو سوم از شب يا نصف يا ثلث آن را به پا مى خيزند، چگونه خداوند از آن آگاه نـيـسـت در حـالى كـه اندازه گيرى شب و روز به وسيله او است ) (ان ربك يعلم انك تقوم ادنـى مـن ثـلثـى الليـل و نـصـفـه و ثـلثـه و طـائفـة مـن الذيـن مـعـك و الله يـقـدر الليل و النهار).
اشاره به همان دستورى است كه در آغاز سوره به پيامبر داده شده ، تنها
چـيـزى كه در اينجا اضافه دارد اين است كه گروهى از مؤ منان نيز در اين عبادت شبانه ، پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم ) را همراهى مى كردند (به عنوان يك حكم استحبابى و يـا احـتـمـالا يك حكم وجوبى زيرا شرائط آغاز اسلام ايجاب مى كرد كه آنها با تلاوت قـرآن كـه مـشـتـمل بر انواع درسهاى عقيدتى و عملى و اخلاقى است و همچنين عبادات شبانه خود را بسازند و آماده تبليغ اسلام و دفاع از آن گردند).
ولى بـه گونه اى كه از بعضى روايات استفاده مى شود جمعى از مسلمانان در نگهداشتن حـسـاب (ثـلث ) و (نـصـف ) و (دو ثـلث ) گـرفـتـار اشـكال و دردسر مى شدند (چرا كه وسيله سنجش زمان در آن عصر وجود نداشت ) و به همين جـهـت نـاچـار احـتياط مى كردند، و اين امر سبب مى شد كه گاه تمام شب را بيدار بمانند، و مشغول عبادت باشند، تا آنجا كه پاهاى آنها به خاطر قيام شبانه ورم كرد!
لذا خداوند اين حكم را بر آنها تخفيف داد و فرمود: (او مى داند كه شما نمى توانيد مقدار مـزبـور را دقـيـقـا انـدازه گـيرى كنيد، به همين جهت شما را بخشيد، اكنون آن مقدارى كه از قـرآن بـراى شـمـا مـيـسر است تلاوت كنيد) (علم ان لن تحصوه فتاب عليكم فاقرءوا ما تيسر من القرآن ).
(لن تـحصوه ) از ماده (احصاء) به معنى شماره كردن است ، يعنى شما نمى توانيد دقيقا وقت شب را از نظر مقدار دو ثلث و نصف و يك ثلث تعيين كنيد، و به زحمت مى افتيد.
بـعـضـى نـيـز گـفـتـه انـد مـنـظور اين است كه شما نمى توانيد بر اين كار در تمام ايام سال مداومت كنيد.
حـتـى امـروز هـم كـه بـا وسـائلى مـى تـوان بـه مـوقع از خواب بيدار شد تعيين دقيق اين مقادير، در تمام طول سال ، مخصوصا با تفاوت مستمر شب و روز، كار آسانى نيست .
جـمـله (تـاب عليكم ) را غالب مفسران به معنى تخفيف اين تكليف ذكر كرده اند، نه به معنى (توبه از گناه )
اين احتمال نيز وجود دارد كه وقتى حكم وجوب برداشته شود گناهى صورت نمى پذيرد، و در نتيجه همچون آمرزش الهى خواهد بود.
در ايـنـكـه مـنـظـور از جمله (فاقرؤ وا ما تيسر من القرآن ) (آنچه از قرآن براى شما ميسر است بخوانيد) چيست ؟ گفتگو بسيار است : جمعى آن را به نماز شب تفسير كرده اند كـه در لابلاى آن حتما آيات قرآن خوانده مى شود، و بعضى گفته اند منظور همان تلاوت قرآن است هر چند در اثناء نماز نباشد، سپس بعضى مقدار آن را به پنجاه آيه ، و بعضى بـه يـكـصـد آيـه ، و بـعـضـى دويـسـت آيـه تـفـسـيـر كـرده انـد، ولى هـيـچـيـك از اين اعداد دليـل خـاصـى ندارد، بلكه مفهوم آيه اين است كه هر مقدارى كه انسان به زحمت نمى افتد از قرآن بخواند.
بـديـهـى اسـت مـنـظـور از (تـلاوت قـرآن ) در ايـنـجـا تـلاوتى است به عنوان درس و فراگيرى براى خودسازى و پرورش ايمان و تقوا

سـپـس به بيان دليل ديگرى براى اين تخفيف پرداخته مى افزايد: (خداوند مى داند كه گـروهـى از شـمـا بـيـمـار مـى شـونـد، و گـروهـى ديـگـر بـراى تـحـصـيـل معاش و ابتغاء فضل الهى راهى سفر مى كردند، و گروه ديگرى در راه خدا جهاد مـى كـنـنـد، و اين امور مانع از آن خواهد شد كه عبادات شبانه را در نصابى كه قبلا تعيين شـده بـه طـور مـداوم انـجـام دهـنـد) (عـلم ان سـيـكون منكم مرضى و آخرون يضربون فى الارض يـبـتـغـون مـن فـضـل الله و آخـرون يـقـاتـلون فـى سبيل الله ).
و هـمـيـن سـبـب ديـگـرى بـراى تـخـفـيـف ايـن بـرنـامـه اسـت ، لذا بـار ديگر تكرار مى كند (حـال كـه چـنـيـن اسـت آن مـقـدار كه براى شما ممكن است و توانائى داريد در شب از قرآن تلاوت كنيد) (فاقرءوا ما تيسر منه ).
روشـن اسـت كـه ذكـر بـيـمـارى ، و مـسـافـرتـهـاى ضـرورى ، و جـهـاد فـى سـبـيـل الله ، بـه عـنـوان سه مثال براى عذرهاى موجه است ، ولى منحصر به اينها نيست ، مـنـظـور ايـن است چون خداوند مى داند شما گرفتار مشكلات مختلف زندگى در روز خواهيد شد، و اين مانع تداوم آن برنامه سنگين است ، به شما تخفيف داده است .
اكنون اين سؤ ال مطرح مى شود كه آيا اين حكم آنچه را كه در آغاز سوره آمده است نسخ مى كـنـد؟ يـا بـه صورت استثنائى براى آن است ؟ ظاهر آيات نسخ حكم سابق مى باشد، در حـقيقت لازم بود اين برنامه مدتى اجرا بشود و اجرا شد، و منظور از اين حكم كه جنبه موقت و فوق العاده داشت حاصل گرديد، و بعد از پايان اين مدت به صورت خفيف ترى باقى مـانـد، زيـرا ظـاهـر آيه اين است كه به خاطر وجود معذورين اين حكم درباره همه تخفيف داده شـده ، نـه فقط درباره گروه معذوران ، و به اين ترتيب نمى تواند استثنا باشد بلكه بايد نسخ باشد (دقت كنيد)
در ايـنـجا سؤ ال ديگرى پيش مى آيد كه : آيا تلاوت مقدار ممكن از قرآن كه در اين آيه دو بار به آن امر شده ، واجب است ، يا جنبه مستحب دارد؟
بعضى گفته اند: مسلما مستحب است ، و بعضى احتمال وجوب داده اند، چرا كه تلاوت قرآن مـوجـب آگـاهـى بر دلائل توحيد، و ارسال رسل ، و اعجاز اين كتاب آسمانى ، و فراگيرى ساير واجبات دين مى گردد، بنابراين تلاوت قرآن مقدمه واجب است و واجب مى باشد.
ولى بـايـد تـوجـه داشـت كـه در ايـن صورت لازم نيست قرآن را شبانه بخوانند، و يا در اثناء نماز شب ، بلكه بر هر مكلفى واجب است كه به مقدار لازم براى تعليم و تربيت ، و آگـاهـى بـر اصـول و فروع اسلام ، و همچنين حفظ قرآن و رساندن آن به نسلهاى آينده تلاوت كند بدون اينكه وقت و زمان خاصى در آن مطرح باشد.
ولى حـق ايـن اسـت كـه ظـاهـر امـر در جـمـله (فـاقـرءوا ...) وجـوب اسـت چـنـانـكـه در اصول فقه بيان شده ) مگر اينكه گفته شود اين (امر) به قرينه (اجماع فقهاء بر عـدم وجـوب ) يـك امـر اسـتحبابى است ، و نتيجه اين مى شود كه در آغاز اسلام به خاطر وجود شرائطى اين تلاوت و عبادت شبانه واجب بوده ، و بعد هم از نظر مقدار و هم از نظر حـكم تخفيف داده شده ، و به صورت يك حكم استحبابى آن هم به مقدار ميسور در آمده است ، ولى به هر حال وجوب نماز شب بر پيامبر اسلام (صلى الله عليه و آله و سلم ) تا آخر عمر ثابت ماند (به قرينه ساير آيات قرآن و روايات ).
در روايـتى از امام باقر (عليه السلام ) نيز مى خوانيم : حكم مربوط به دو ثلث از شب ، يـا نـيـمـى از آن ، و يـا ثـلث آن ، مـنسوخ شده ، و به جاى آن فاقرءوا ما تيسر من القرآن قرار گرفته است .
قـابـل تـوجـه ايـنـكه سه نوع عذر در آيه مورد بحث ذكر شده كه يكى جنبه جسمانى دارد (بـيـمارى ) و ديگرى جنبه مالى دارد (مسافرت براى كسب و كار) و سومى جنبه دينى دارد (جهاد فى سبيل الله ) و لذا بعضى گفته اند از اين آيه استفاده مى شود كه تلاش براى معاش همرديف جهاد فى سبيل الله است !
و نـيـز ايـن جـمـله را دليـلى دانـسـتـه انـد بـر ايـنـكـه خـصـوص ايـن آيـه در مـديـنـه نازل شده ، چرا كه وجوب جهاد در مكه نبود، ولى با توجه به اينكه مى فرمايد سيكون (بـه زودى خـواهـد بـود) ممكن است اين جمله خبر از تشريع جهاد در آينده باشد، يعنى چون عـذرهائى در حال داريد و عذرهائى در آينده براى شما پيدا مى شود، اين حكم به صورت دائمى در نيامد، و به اين صورت با مكى بودن آيه منافات ندارد.
سـپـس بـه چـهـار دستور ديگر در پايان اين آيه اشاره كرده ، و برنامه خودسازى ارائه شـده را بـه ايـن وسيله تكميل مى كند، مى فرمايد: (نماز را بر پا داريد، و زكات را ادا كـنـيـد، و از طـريـق انـفـاقـهاى مستحبى به خداوند قرض الحسنه دهيد، و بدانيد آنچه را از كارهاى خير براى خود از پيش مى فرستيد آن را نزد خداوند به بهترين وجه بزرگترين ، پاداش خواهيد يافت ).
(و اقـيـمـوا الصـلوة و آتوا الزكوة و اقرضوا الله قرضا حسنا و ما تقدموا لانفسكم من خير تجدوه عند الله هو خيرا و اعظم اجرا).
(و استغفار كنيد، و از خداوند آمرزش بطلبيد كه خداوند غفور و رحيم است ) (و استغفروا الله ان الله غفور رحيم ).
اين چهار دستور (نماز، زكات ، انفاقهاى مستحبى ، و استغفار) به ضميمه دستور تلاوت و تـدبـر در قـرآن كـه در جـمـله هـاى قـبـل آمـده بـود مـجـمـوعـا يـك بـرنـامـه كامل خودسازى را تشكيل مى دهد كه در هر عصر و زمان به خصوص در آغاز اسلام تاءثير انكار ناپذيرى داشته و دارد.
مـنـظـور از (نـمـاز) در اينجا نمازهاى واجب پنجگانه و منظور از (زكات ) زكات واجب اسـت ، مـنـظـور از دادن (قـرض ‍ الحسنه ) به خداوند همان انفاقهاى مستحبى است ، و اين بـزرگـوارانـه تـريـن تـعبيرى است كه در اين زمينه تصور مى شود، چرا كه مالك تمام مـلكـها، از كسى كه مطلقا چيزى از خود ندارد قرض مى طلبد تا از اين طريق او را تشويق بـه انـفـاق و ايـثـار و كـسـب فـضـيـلت ايـن عـمـل خـيـر كـنـد، و از ايـن طريق تربيت شود و تكامل يابد.
ذكـر اسـتـغـفار در پايان اين دستورات ممكن است اشاره به اين باشد كه مبادا با انجام اين طاعات خود را انسان كاملى بدانيد و به اصطلاح طلبكار تصور كنيد، بلكه همواره بايد خـود را مـقـصـر بـشـمـريـد، و عـذر بـه درگاه خدا آوريد، (ورنه سزاوار خداونديش ‍ كس نتواند كه بجا آورد).
بعضى از مفسران معتقدند تكيه روى اين دستورات به خاطر آن است كه تصور نشود اگر تـخـفـيـفى درباره قيام شبانه و تلاوت قرآن قائل شده به ساير برنامه ها و دستورات دينى نيز سرايت مى كند بلكه آنها همچنان به قوت خود باقى است .
ضمنا ذكر زكات واجب را در اينجا دليل ديگرى بر مدنى بودن اين آيه گرفته اند زيرا حـكـم زكـات در مـديـنـه نـازل شـد نـه در مـكـه ، ولى بـعـضـى گـفـتـه انـد اصـل زكـات در مـكـه نـازل شد، اما نصاب و مقدارى براى آن بيان نگرديده بود، آنچه در مدينه تشريع شد مساءله نصاب و مقدار زكات بود.
 

فضیلت سوره مزمل...